smeerwortel

Smeerwortel (Symphytum officinale)

Smeerwortelzalf wordt gemaakt van de Gewone Smeerwortel (Symphytum officinale). Deze plant behoort tot de Ruwbladigenfamilie (Boraginaceae) en groeit in Nederland en België algemeen op vochtige en voedselrijke plaatsen. De bladeren en stengels zijn bedekt met ruwe haren (vandaar de familienaam) en knisperen door de aanwezigheid van silicium. Het blad is speervormig met een dikke nerf in het midden. De wortel is zwart van buiten en wit en slijmerig van binnen. De bloemen hangen in trossen aan het eind van de stengel en bestaan uit langgerekte, klokvormige kroonbuizen, die bezocht worden door veel insecten, met name hommels. De bloeitijd is van mei tot september.

verschil tussen blad van smeerwortel en ossentong
Foto: Margo Fassaert (deelnemer cursus Making sense(s) of herbs)

Vroeg in het voorjaar, als de plant nog niet bloeit, kunnen de bladeren van de Gewone smeerwortel verward worden met die van de Overblijvende ossentong (Pentaglottis sempervirens). De verwarring ontstaat vooral omdat beide planten ruw behaard zijn. Overblijvende ossentong is niet inheems in Nederland en België, maar verwildert steeds vaker uit tuinen. Op de foto links zie je het verschil tussen de bladeren. De bladrand van Gewone smeerwortel is glad, die van de Overblijvende ossentong golvend geplooid. Een kenmerkend verschil is dat het blad van de laatste vaak witte puntjes heeft die enigszins boven het bladoppervlak uitsteken, als kleine stekels. Als de plant gaat bloeien is verwarring niet meer mogelijk: Gewone smeerwortel bloeit paars of wit, de bloemen van de Overblijvende ossentong zijn donkerblauw en kleiner (10 mm).

 

Medicinale toepassing van smeerwortelzalf

Medicinaal wordt de Gewone Smeerwortel veel ingezet. Daarvoor worden de wortels en bladeren van de plant gebruikt. De wortel wordt best geoogst in het najaar, terwijl de bladeren van de lente tot de herfst geoogst kunnen worden, liefst als de plant in bloei staat. Smeerwortel wordt vooral gebruikt bij wondbehandeling en huidaandoeningen. De allantoïne en silicium in de plant spelen een grote rol in weefselherstel. Het is erg effectief bij kneuzingen, blauwe plekken, rugpijn, spierpijn, littekens, botbreuken en reumatische aandoeningen. Gebruik het alleen op open wonden als de wond goed ontsmet is. Smeerwortel laat de wond immers zeer snel dichtgroeien, waardoor een infectie ingekapseld kan worden. Naast dit uitwendige gebruik kan de plant ook inwendig ingezet worden bij luchtwegklachten en infecties aan de spijsverteringsorganen, vanwege de verzachtende slijmstoffen in de plant.

Inwendig gebruik van Smeerwortel zou ik niet aanraden zonder toezicht van een erkend fytotherapeut. Smeerwortel bevat immers pyrrolizidine alkaloïden (PA’s). Deze plantenstoffen zijn niet afbreekbaar in de lever en kunnen zich daar opstapelen en op termijn leveraandoeningen zoals levercirrose of zelfs leverkanker veroorzaken. PA’s zijn chemisch gezien wateroplosbare stoffen. Dat betekent dat je ze terugvindt als je er een kruidenthee of tinctuur van maakt. Smeerwortelthee is daarom geen goed idee. De bladeren worden soms ook culinair gebruikt – want ze zijn erg lekker – maar het is vanwege de hoeveelheid PA’s niet verstandig om vaak te eten. Je gaat er niet meteen aan dood, maar op termijn is het niet gezond. Je kunt met deze informatie een eigen afweging maken of je het wilt eten of niet. Roken is immers ook niet gezond en toch zijn er heel veel mensen die de risico’s voor lief nemen. Maak vooral je eigen (weloverwogen) keuze. Ik raad het sterk af voor mensen met leveraandoeningen, proteïnedeficiëntie, een verzwakte gezondheidssituatie, medicijngebruik dat de lever kan aantasten of alcoholproblemen.

PA’s lossen niet goed op in vetten, dus als je er een kruidenolie van maakt, zitten ze er nauwelijks in. Deze kruidenolie kan je vervolgens gebruiken om een fijne, zeer effectieve zalf te maken tegen blauwe plekken, kneuzingen, spierpijn, reumatische aandoeningen en wonden. Het onderstaande recept voor smeerwortelzalf is zeer effectief tegen blauwe plekken, kneuzingen, spierpijn, reumatische aandoeningen en is ook geschikt als wondzalf. En Smeerwortelzalf zelf maken is niet moeilijk!

RECEPT: Smeerwortelzalf

Wat heb je nodig voor het maken van Smeerwortelzalf?

Smeerwortelzalf

  • 1 zalfpotje van 30 ml
  • 50 g sesamolie (kan ook met olijfolie of kokosolie)
  • Een paar bladeren van de Gewone Smeerwortel (of stukjes van de wortel, bij voorkeur niet tijdens de bloei uitgraven)
  • 5 g bijenwas of 4 g candelillawas (vegan)
  • Optioneel: 5 druppels Lavendel of Helicryse etherische olie
Aan de slag!

Pluk een paar verse bladeren van de Gewone Smeerwortel. Snijd ze in kleine stukken en stop ze in een glazen pot (vb. een jampot) samen met de sesamolie. Duw de bladeren goed onder de olie. Verwarm de pot ongeveer 48 uur au bain-marie op 40-50°C. Zeef vervolgens de bladeren uit de olie met een fijne zeef en filter het na door een koffiefilter. Dit gaat heel langzaam, dus geef de olie de tijd om er rustig doorheen te druppelen. De olie heeft een prachtige, diep donkergroene kleur. Als de olie gezeefd en gefilterd is, weeg je er 30 g van af met een keukenweegschaal. Verwarm dit samen met de was au bain-marie, tot de was gesmolten is. Dit is ongeveer bij 65°C (het smeltpunt van candelillawas is iets hoger). Laat de substantie afkoelen tot rond de 40°C. Voeg een paar druppels etherische olie toe en roer het goed door het mengsel heen. Giet het mengsel snel in een zalfpotje en laat het opstijven.

De smeerwortelzalf alleen uitwendig gebruiken! Je kunt de zalf drie maal daags dun op de blauwe plek of de wond aanbrengen. Smeer de smeerwortelzalf niet op open wonden. En wist je al dat je ook van de Goudsbloem een fantastische wondzalf kunt maken?

Lavendel en Helicryse zijn beide etherische oliën die ingezet worden bij blauwe plekken, wonden en huidaandoeningen. Helicryse (Helichrysum italicum), ook wel Kerrieplant genoemd, is fantastisch in een zalf tegen blauwe plekken, maar is nogal duur en soms moeilijk te vinden. Lavendel is dan een goed alternatief. Een goede kwaliteit etherische olie van Helicryse is te koop bij De Levensboom.

brochure aanvragen 2

Meer weten?

Ben je enthousiast geworden over het gebruik van (wilde) planten voor cosmetische, medicinale en culinaire toepassingen? Je bent niet de enige! In de cursus Making sense(s) of herbs komt heel veel meer aan bod. Er wordt dieper ingegaan op de werking van verschillende plantenstoffen en hoe je deze uit de plant kunt halen, en wordt aandacht geschonken aan de verschillende (traditionele en moderne) zienswijzen op kruidengeneeskunde. In een handige brochure staat alles samengevat.

Ervaringen met Smeerwortelzalf

Benieuwd naar ervaringen met het gebruik van Smeerwortelzalf? Lees dan eens onderstaande discussie in de online leeromgeving van de Kruidencursus Making sense(s) of herbs. Ik heb de bijdragen geanonimiseerd.

ervaringen met smeerwortelzalf

Deel dit op
  • 8
    Shares

4 Reacties

  1. Jos Debouvere
    | Beantwoorden

    Hallo,
    Dank voor de Interessante info over smeerwortelzalf. Heel leuke site en bezigheid hebt u trouwens !
    Wel een opmerking bij het recept, met name bij de volgende quote : “Verwarm de pot ongeveer 48 uur au bain-marie op 40-50°C”.
    48 uur ? Is dat niet wat lang om op een vuur te laten staan ? LIjkt mij in alle geval niet erg handig als je de zalf zelf thuis wil maken, en bovendien ook niet erg energiezuinig.
    Kan je bijvoorbeeld de bladeren niet koud in de olie laten macereren (eventueel in de zon) als alternatief ?
    Een enthousiaste plantenfan.

  2. Diana
    | Beantwoorden

    Ik ben dol op de smeerwortel olie, maar zalf is soms wel net even makkelijker. Wil dit dus ook zeker maken. Hoelang is deze zalf houdbaar?

    • Scent & Spice
      | Beantwoorden

      Hallo Diana, wat leuk dat je ook zo enthousiast bent over smeerwortel. Deze zalf is ongeveer twee jaar houdbaar. Veel succes met het maken!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *